Ад аўтараў

Адразу хочам адзначыць, што гэты артыкул прысвечаны не дыскусійным пытанням беларускай фанетыкі (іх больш як дастаткова), а апісанню нашай інтэрпрэтацыі фанетычнай сістэмы беларускай мовы, якая ўзнікла ў выніку вывучэння нешматлікіх, на вялікі жаль, навуковых прац, прысвечаных гэтай тэме, а таксама маўлення носьбітаў беларускай мовы як першай (уключна з дыялектным матэрыялам), і рэалізавана ў выглядзе фанетычнага канвертара. Мы будзем спрабаваць не паглыбляцца ў прыватныя моманты (хаця гэтага не ўдасца абмінуць цалкам у некаторых выпадках), каб пазбегнуць празмерна вострых дыскусій, якія патрэбныя ў прынцыпе, але цяпер не на часе. Просім лічыць наш артыкул яшчэ адной цаглінкай у будучую вялікую дыскусію пра стан і перспектывы беларускай фанетыкі.

Мэта

Мэта распрацоўкі, прадстаўленай у гэтым артыкуле, заключаецца ў стварэнні фанетычнага канвертара для беларускай мовы, які здольны ахопліваць поўны спектр магчымых гукавых камбінацый, а не абмяжоўвацца наборам выпадкаў, апісаных у папярэдніх даследаваннях. Рэалізацыя канвертара забяспечвае дакладнае, стандартызаванае і сістэмнае пераўтварэнне тэксту ў фанетычны запіс. Распрацаваны канвертар мае як тэарэтычную каштоўнасць у кантэксце лінгвістычных даследаванняў, так і практычную значнасць, выступаючы неадʼемным кампанентам пры праектаванні і рэалізацыі сістэм аўтаматычнага сінтэзу маўлення.

Задачы

1. Аўтаматызаваць пераўтварэнне тэксту ва ўзорны фанетычны запіс.
2. Забяспечыць дакладны ўлік фанетычных зʼяў беларускай мовы.
3. Стварыць інструмент для патрэб сінтэзу маўлення (grapheme-to-phoneme converter – G2P).
4. Пераадолець недахоп якасных фанетычных даных.
5. Садзейнічаць уніфікацыі нормаў літаратурнага маўлення.

Актуальнасць

Сурʼёзныя тэарэтычныя распрацоўкі ў галіне фанетычнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы фактычна спыніліся ў канцы 1980-х гадоў. У выніку сёння мы не маем адназначных адказаў на шэраг важных пытанняў, а некаторыя з іх увогуле застаюцца без тлумачэння. На жаль, новыя спробы ў гэтай сферы часта ствараюць новыя супярэчнасці.

Сітуацыя ўскладняецца і тым, што беларуская літаратурная мова, нават пісьмовая, выкарыстоўваецца вельмі абмежавана і не мае сталага камунікатыўнага асяроддзя, што перашкаджае фармаванню ўніфікаваных нормаў вымаўлення. Раней сітуацыю часткова ратавалі натуральныя носьбіты беларускіх гаворак, але цяпер становішча істотна змяняецца: большасць новых носьбітаў літаратурнай беларускай мовы – гэта людзі, для якіх руская мова зʼяўляецца першай. У выніку назіраецца перанос характэрных рыс рускай фанетычнай сістэмы ў беларускую, што ўскладняе як яе сучаснае апісанне, так і задачы сінтэзу маўлення. Асобны аспект праблемы – дэфіцыт носьбітаў беларускай мовы з вымаўленнем, блізкім да нарматыўнага, і адсутнасць дастатковай базы аўдыяматэрыялаў прыдатнай якасці.

Некаторыя даследчыкі ўжо прапануюць вырашаць праблемныя моманты беларускага вымаўлення з выкарыстаннем фанетычнага рэпертуару рускай мовы, ігнаруючы відавочныя забароны беларускай фанетычнай сістэмы. Напрыклад, сцвярджаецца, што “Раней мы мелі ў сучаснай беларускай мове і лексікаграфічных крыніцах усяго два зафіксаваныя словы на «в» канцавое: нерв і рэзерв. Нідзе не гаварылася пра тое, што рабіць з гэтым «в», як яго вымаўляць.” [SSRLAB], і прапануецца ўвесці апазіцыю [в]-[ф] [Весці, 76-77], што і было рэалізавана ў «Арфаэпічным слоўніку беларускай мовы» [АСБМ]. Аднак усе аўтарытэтныя крыніцы без выключэння падкрэсліваюць, што гук [в] у беларускай мове няпарны і ў [ф] не пераходзіць [ФБЛМ, 326; БГ, 29; Янк, 49]). Пры гэтым у «Фанетыцы беларускай літаратурнай мовы» выразна пазначаецца: “У некаторых запазы­чаных словах можа ўжывацца ў не ўласцівай яму пазіцыі гук [в]: нерв, інтэрвʼю, рэзерв, Вʼетнам” [ФБЛМ, 326].

Як бачна, у сферы беларускіх арфаэпічных даследаванняў не назіраецца паслядоўнасці, што фактычна дэзарыентуе як даследчыкаў, так і распрацоўшчыкаў прыкладных сістэм апрацоўкі маўлення. У сувязі з гэтым узнікла ідэя стварыць праграму, якая б генеравала ўзорны фанетычны тэкст і адлюстроўвала найбольш устойлівыя арфаэпічныя заканамернасці, грунтуючыся на выніках розных даследаванняў беларускай фанетыкі. Такая сістэма можа выступаць своеасаблівым эталонам пры навучанні машынных мадэляў сінтэзу маўлення.

Нягледзячы на тое, што сучасныя мадэлі сінтэзу тэксту ў маўленне (TTS) могуць сінтэзаваць маўленне, ператвараючы тэкст у гук (тэкст => гук), канвертаванне тэксту ў фанетычны выгляд перад агучваннем (тэкст => транскрыпцыя => гук) не толькі спрашчае працэс навучання (бо адпадае неабходнасць дадаткова засвойваць фанетычныя зʼявы), але і павышае якасць сінтэзу. Менавіта такі падыход становіцца ўсё больш распаўсюджаным у сучасных мадэлях сінтэзу маўлення [NVIDIA]. Асаблівую актуальнасць гэта мае для беларускай мовы, паколькі дыктары часта маюць не вельмі якаснае беларускае вымаўленне.

З гісторыі распрацоўкі канвертара

Першы варыянт канвертара. Ідэя стварыць інструмент для канвертавання пісьмовых тэкстаў беларускай мовы ў фанетычны тэкст зʼявілася яшчэ ў сярэдзіне 2000-х. У гэты перыяд аўтары артыкула незалежна адзін ад аднаго распачалі даследаванні ў гэтым кірунку. Былі зроблены першыя спробы распрацаваць алгарытм, які дазваляў у аўтаматычным рэжыме замяняць пэўныя спалучэнні літар на іх фанетычныя адпаведнікі. Значным недахопам такога падыходу была яго грувасткасць і даволі высокі адсотак памылак: каб выправіць канвертаванне пэўнага спалучэння гукаў, даводзілася дадаваць усё новыя і новыя камбінацыі літар і адпаведныя гукі; гэтыя камбінацыі мусілі ўлічваць адразу ўсе фанетычныя зʼявы, якія адбываліся з гэтай камбінацыяй літар / гукаў, любы пропуск даваў памылкі ў выніках канвертацыі.

У 2010 годзе, у Інстытуце мовазнаўства быў створаны першы ўзор так званага “фанетычнага слоўніка” на 10 000 слоў. На жаль, з розных прычын ідэя слоўніка не знайшла падтрымкі, таму працу ў гэтым напрамку давялося часова замарудзіць.

Другі варыянт канвертара. У 2015 годзе аўтары артыкула абʼядналі намаганні. У выніку зʼявіўся другі варыянт канвертара. У яго аснову быў пакладзены аналіз фанетычных зʼяў. Другі варыянт быў больш складаны ў рэалізацыі, але паказаў сваю большую эфектыўнасць.

Цяпер працэс канвертавання ўключаў пераўтварэнне гукавых спалучэнняў з улікам фанетычных зʼяў, прычым гэты працэс праходзіў у некалькі ітэрацый.

Вынік атрымаўся значна лепшы, канвертаванне кожнай зʼявы спрасцілася, бо не мусіла ўключаць ўсе зʼявы адразу. Аднак праверка ўмоў, пры якіх адбывалася тая ці іншая зʼява, часта патрабавала істотнага перапісвання коду канвертара: па меры дадавання новых зʼяў узнікала неабходнасць уносіць змены ў код для кожнай зʼявы і адпаведных умоў яе прымянення.

Нягледзячы на тое, што ў канвертар былі дададзены тэсты, якія дапамагалі пазбягаць парушэння існуючага пераўтварэння пры ўкараненні новых умоў, кожная змена ўсё роўна патрабавала ўдзелу праграміста. Код стаў празмерна складаным, і кожная змена магла ўплываць на ўмовы прымянення фанетычных зʼяў, часам невідавочным чынам.

Трэці варыянт канвертара (праца пачалася ў 2023 г.), які мы зараз прэзентуем, быў далейшым развіццём, накіраваным на спрашчэнне апісання ўмоў кожнай зʼявы. Апісанне ўмоў было вынесена з кода канвертара і зроблена ў выглядзе звычайных табліц, якія можа рэдагаваць чалавек, далёкі ад праграмавання. Гэта дазволіла значна паскорыць працу і сканцэнтравацца на складаных выпадках фанетыкі, а не на перапісванні канвертара.

Былі ўлічаныя змены, якія адбываюцца на стыку прыстаўкі і кораня (напр., адзначыць), кораня і кораня (напр., ваенінжынер), і іншыя складаныя выпадкі. Для гэтага быў створаны спецыяльны слоўнік (каля 200 тысяч адзінак) прыставачных і складаных слоў, а таксама слоў з інтэрфіксамі. Уся гэтая інфармацыя ўнесена ў Граматычную базу і Фанетычны канвертар. Акрамя таго, асобна ўлічана каля 600 слоў з выбухным гукам [ґ].

Тэарэтычная і эмпірычная аснова стварэння канвертара

Пры распрацоўцы канвертара мы кіраваліся прынцыпам: “Сучаснае мовазнаўства пацвярджае пастулат аб безвыключнасці фанетычных законаў: уласна пазіцыйнае чаргаванне (алафоннае варʼіраванне) сапраўды ажыццяўляецца без выключэнняў ва ўсіх словах дадзенай мовы” [Журавлев, 555].

Асновай для стварэння канвертара стала сістэматызацыя і праграмная рэалізацыя фанетычных законаў беларускай мовы. Для выяўлення, фармалізацыі і ўкаранення фанетычных правіл былі выкарыстаны вынікі даследаванняў, што ахопліваюць увесь спектр зʼяў – ад класічнага апісання гукаў і акцэнталогіі да заканамернасцяў асіміляцыі ў маўленні.

Тэарэтычная база канвертара ўключае працы, што сталі фундаментальнымі для беларускага мовазнаўства, і з якіх бярэ пачатак сучаснае разуменне гукавой структуры беларускай мовы. Менавіта на гэтай навуковай аснове пабудаваная логіка пераўтварэння тэксту ў фанетычную форму.

Галоўнымі крыніцамі, на якія мы абапіраліся пры распрацоўцы, зʼяўляюцца наступныя працы: «Фанетыка беларускай літаратурнай мовы» [ФБЛМ], «Гукі беларускай мовы» [ГБМ], «Фанетыка слова ў беларускай мове» [ФСБМ], «Беларускае літаратурнае вымаўленне» [Янк], «Фанетыка роднага слова: выбраныя працы» [ФРС], «Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej» [FFJ], «Нарыс акустычнай фанетыкі беларускай мовы» [Падлужны 1977], «Фаналагічная сістэма беларускай літаратурнай мовы» [Падлужны 1969].

Эмпірычнай базай для даследавання і распрацоўкі канвертара сталі дзве асноўныя крыніцы: Граматычная база беларускай мовы (266 тыс. слоў; 4,58 млн. словаформаў) [ГБ] — для аналізу спалучэнняў гукаў у межах слова; Нацыянальны корпус беларускай мовы (1,38 млрд. слоў) [НКБМ] — для даследавання спалучэнняў на мяжы слоў. Паводле граматычнай базы былі вылучаны ўсе камбінацыі літар, якія адпавядаюць асноўным фанетычным структурам: галосная + зычная (220 камбінацый), зычная + галосная (213 камбінацый), а таксама групам зычных паміж галоснымі, ад пачатку слова да галоснай, ад галоснай да канца слова (23571 камбінацыя). Пасля працы канвертара атрыманыя адпаведныя камбінацыі гукаў: галосны + зычны — 263 камбінацыі; зычны + галосны — 215 камбінацый; зычныя ў пазіцыях паміж галоснымі і на мяжы слова — 16162 камбінацыі. Аналіз корпусных даных дазволіў выявіць таксама спалучэнні літар і гукаў на мяжы слова, аднак для дакладнага падліку патрабуецца дадатковая ачыстка корпуса ад іншамоўных уставак, спецыяльных знакаў і іншага “шуму”.

Атрыманыя даныя сталі асновай для паглыбленага аналізу, у выніку якога былі выяўлены і апісаны фанетычныя зʼявы, што раней заставаліся па-за ўвагай даследчыкаў. Сярод іх – пазіцыйныя гукі, не апісаныя або недастаткова апісаныя ў літаратуры. Да іх адносяцца: [ə] – контрмеры [kɔn̪t̪ərˈmʲɛrɨ], [ɐ] – дубль [ˈd̪ubɐlʲ], [ɱ] – амфара [ˈaɱfara], [d̪ʲ] – дні [ˈd̪ʲnʲi], [t̪ʲ] – пятніца [ˈpʲat̪ʲnʲit͡s̪a]. Таксама была адзначана “шапяляватасць” гукаў [t͟͡sʲ], [d͟͡zʲ], [s̠ʲ], [z̠ʲ], якая раней згадвалася ў працах [ФБЛМ, 57; ГБМ, 123], але не пазначалася спецыяльным знакам.

Асобна варта спыніцца на варыянтах рэалізацыі фанемы /в/ і яе мяккага адпаведніка /в’/. Названыя вышэй крыніцы разыходзяцца ў апісанні характару гука [в] (адна з рэалізацый фанемы /в/). Адны даследчыкі лічаць яго аналагам адпаведнага рускага губна-зубнога фрыкатыўнага гука [ГБМ, 48]. Іншыя падаюць супярэчлівае апісанне (параўнай, ФБЛМ стар. 43, дзе [в] апісваецца як губна-зубны фрыкатыўны, і стар. 45-46, дзе гук апісваецца як губна-зубны апраксімант).

“Нарысы па беларускай дыялекталогіі” і “Беларуская дыялекталогія” апісваюць фанемы /в/ і /в’/ як губныя [Нарысы, 109; Дыялекталогія, 50–51], а /ф/ і /ф’/ як губна-зубныя [Нарысы, 116; Дыялекталогія, 51–52], што хутчэй адпавядае апраксіманту (гук сярэдні паміж губна-зубным [в] і губна-губным [ў]. Такое ж меркаванне выказвае і Крывіцкі [Крывіцкі 2003, 148; Крывіцкі 2017, 358–360]

Усё гэта дазваляе меркаваць, што чужародны губна‑зубны фрыкатыў быў уведзены ў навуковую і вучэбную літаратуру пад уплывам рускай мовы, што, у сваю чаргу, прывяло да шэрагу складаных, сістэмна невырашальных сітуацый, якія некаторыя даследчыкі спрабуюць абысці за кошт фанетычнага рэпертуару – зноў‑такі – рускай мовы (гл. раздзел Актуальнасць).

Таму, на падставе ўласных назіранняў, а таксама ў адпаведнасці з вышэйпрыведзенымі крыніцамі, мы адназначна выступаем за тое, што фанема /в/ у беларускай мове рэалізуецца як губна‑зубны апраксімант і ў такім разе выдатна кладзецца ў фанетычную сістэму беларускай мовы і не выклікае ўнутры яе супярэчнасцяў. Фанема рэалізуецца ў выглядзе ўласна губна зубных-апраксімантаў [ʋ] (перад галоснымі [a], [ɨ], [ɛ]: [ʋaˈrɔn̪a], [ˈʋɨraj], [ˈʋɛrxaɫ]; у канцы слова пасля зычнай: [ˈnʲɛrʋ], [rɛˈẕʲɛrʋ]) і [ʋʲ] (перад галоснымі [a], [i], [ɛ]: [ʋʲaˈd̪ɔmɨ], [ˈʋʲir], [ˈʋʲɛrx]), а таксама губна-губных апраксімантаў [β̞] (перад [ɔ], [u]: [ˈβ̞ɔwk], [ˈβ̞unʲ]) і [w] (пасля галосных перад зычнымі і ў канцы слова пасля галоснай): [ˈʂɔwk], [ˈbɨw].

Варта таксама адзначыць праблему няправільнага асваення запазычанняў, а ў асобных выпадках нават поўнай адсутнасці іх адаптацыі да беларускай моўнай сістэмы і свядомага ігнаравання арфаэпічных законаў беларускай мовы. У выніку не запазычаныя словы прыстасоўваліся да арфаэпічных нормаў беларускай мовы, а, наадварот, пад памылкова аформленыя запазычанні пачалі падводзіцца новыя правілы – своеасаблівыя канструктыўныя падпоркі сістэмы. Фактычна беларускую літаратурную мову запаланілі шматлікія варварызмы (напрыклад, нерв, драйв, рэзерв, верф, Афганістан, хэтчбэк, прафбюро, дурра, баскскі і г. д.), якія парушаюць яе ўнутраную логіку і натуральнае функцыянаванне. Гэта тэндэнцыя, на жаль, захоўваецца: беларускія лексікаграфічныя крыніцы перыядычна фіксуюць новыя чужародныя элементы на розных узроўнях моўнай сістэмы, пры гэтым адсутнічае сістэмная праца па іх адаптацыі. Такая непаслядоўнасць прымусіла нас адмовіцца ад строга дэтэрмінаванага алгарытму “літара – гук” пры канвертаванні.

Таксама ў нас выклікае сумненне класіфікацыя стыляў маўлення, прапанаваная, напрыклад, у Фанетыцы слова ў беларускай мове [ФСБМ, 19-32, 114], дзе за аснову стылявога размежавання беларускага маўлення ў якасці ўзору бярэцца фактычна толькі руская мова. Параўнайце, напрыклад, класіфікацыю стыляў маўлення, прапанаваную Аванесавым [Аванесов, 20] (высокий, нейтральный і разговорный) і класіфікацыю ў Фанетыцы слова (узнёслы (часам высокі), блізкі да размоўнага (часам размоўны)) [ФСБМ, 114]. Варта адзначыць, што аўтары Фанетыкі слова сутыкнуліся з відавочным: руская і беларуская літаратурныя мовы маюць вельмі адрозны генезіс [Цыхун], таму немагчыма механічна перанесці зʼявы адной мовы на іншую. У выніку яны прапанавалі больш спрошчаную класіфікацыю беларускіх стыляў маўлення. Але нават прапанаваная спрошчаная версія сутыкнулася з наступнай праблемай: “…вельмі строгага размежавання варыян­таў у залежнасці ад стылю маўлення не адзначалася: адзін і той жа пісьменнік мог пры чытанні на радыё сваіх вершаў ужываць і асіміляваны і неасіміляваны варыянты.” [ФСБМ, 113], што ў выніку не перашкодзіла аўтарам манаграфіі падзяліць фанетычныя зʼявы ў беларускім маўленні на “ўзнёслыя” і “блізкія да размоўнага” на падставе колькасных характарыстык, атрыманых у выніку эксперыментаў. Вынікі эксперыментаў, пададзеныя ў Фанетыцы слова, паказваюць, што да ўзнёслага стылю часцей за ўсё адносяцца зʼявы, якія супадаюць з аналагічнымі ў рускай мове, а ўласна беларускія зʼявы часцей адносяцца да стылю блізкага да размоўнага (напрыклад, узнёслы: чэ[шс]кая / блізкі да размоўнага: чэ[с̅]кая*; узнёслы: мі[жз’’]ямлёй / блізкі да размоўнага: мі[з̅’’]ямлёй) [ФСБМ, 114]. У некаторых выпадках аўтары сумняваліся ў стылявой прыналежнасці (напрыклад, мі[жз]орны / мі[з̅]орны) [ФСБМ, 113]. Характэрна, што высокі стыль у большасці выпадкаў дэманстравалі менавіта дыктары, і тут ёсць сумненні, паколькі дыктараў вучылі, зноў-такі, на ўзорах рускай мовы (беларускіх проста не існавала), і ўплыў рускай мовы відавочны.

Нашы назіранні паказалі, што не існуе выразнага падзелу на стылі маўлення, тэмп маўлення (у беларускай мове ён у сярэднім нашмат больш павольны, чым у рускай [ФРС, 148–149]) таксама мала ўплывае на асіміляцыйныя зʼявы, таму за аснову намі ўзяты ўласцівыя беларускай мове варыянты асіміляцыйных працэсаў (напрыклад, не мі[жз]орны, а мі[з:]орны).

*) Афармленне гукаў падаецца ў адпаведнасці з крыніцай.

Міжнародны фанетычны алфавіт (МФА)

У якасці фанетычнай сістэмы ад самага пачатку мы пачалі ўжываць Міжнародны фанетычны алфавіт. Міжнародны фанетычны алфавіт – гэта сістэма фанетычнага запісу на аснове лацінскага алфавіта. Ён быў распрацаваны Міжнароднай фанетычнай асацыяцыяй [IPA] у канцы 19 стагоддзя як стандартызаванае адлюстраванне гукаў маўлення ў пісьмовай форме.

Трэба адзначыць, што і цяпер не існуе агульнапрынятай сістэмы МФA для беларускай мовы, таму мы спадзяёмся, што наша праца зробіць свой унёсак у справу пабудовы канчатковага варыянту ўніверсальнай фанетычнай сістэмы для беларускай мовы, што надзвычай важна для рэпрэзентацыі нашай мовы ў свеце.

Мы прапануем наступную версію міжнароднага фанетычнага алфавіта для беларускай мовы:

Таксама мы ўжываем два галосныя гукі рэдукаванага тыпу: [ɐ] – а-падобны, як у слове тэатр [t̪ɛˈat̪ɐr], і [ə] – ы-падобны, як у слове брнянскі [ˈbərnʲan̪s̪kʲi].

*) У круглых дужках пададзены гукі, якія ўтвараюцца пазіцыйна.

Для зручнасці выкарыстання канвертара ў сістэме школьнай адукацыі мы паралельна распрацавалі пераўтварэнне ў спрошчаную фанетычную транскрыпцыю на аснове кірыліцы, прынятую ў школах Рэспублікі Беларусь [БМ 5к, с. 7–85], з невялікімі дадаткамі: дапоўнена рэдукаванымі гукамі [ӑ], [ъ] і выбухным [ґ]. Гук [β] пазначаецца як звычайны [в], гук [ɱ] – як звычайны [м]. Таму, калі канвертар будзе выкарыстоўвацца, напрыклад, для сінтэзу маўлення, мусіць выкарыстоўвацца запіс МФA, а не школьная натацыя. Да таго ж, дадатковыя пазнакі (розныя тыпы падкрэсленняў накшталт “d̪”, “s̱”, etc.) будуць лепш абагульняцца нейрасеткамі.

Архітэктура і прынцыпы працы

Канвертар (https://github.com/Belarus/BelG2P) уяўляе з сябе java-бібліятэку, якая выкарыстоўвае Граматычную базу беларускай мовы (для пазначэння націскаў і частак слова, накшталт прыставак), і фанетычныя табліцы, якія вызначаюць умовы, пры якіх адбываецца кожная фанетычная зʼява.

Гэтая бібліятэка распаўсюджваецца пад ліцэнзіяй LGPLv3 і можа выкарыстоўвацца ў іншых прадуктах. Інтэрфейс канвертара для карыстальнікаў выстаўлены на старонцы https://bnkorpus.info/fanetyka.html.

Табліцы ўмоў

Кожная фанетычная зʼява адбываецца толькі тады, калі ўсе ўмовы для гэтай зʼявы выконваюцца. Апісанне ўмоў вынесена ў стандартызаваныя “табліцы ўмоў”. Дзякуючы гэтаму апісанне ўмоў стала зразумелым і наглядным. Табліцы паказваюць, якім чынам канвертар апрацоўвае фанетычныя зʼявы.

Табліца выглядае прыкладна так:

Шэрым колерам пазначаны ячэйкі, якія нельга змяняць. Колеры не ўплываюць на працу канвертара і вызначаюць толькі візуальнае афармленне табліц.

Першы радок – назва зʼявы.

Падрабязнасці – падрабязная інфармацыя са спасылкай на апісанне ў літаратуры.

Што адбываецца – працэс, які адбываецца ў гэтым выпадку.

Радок “якія гукі” – гэта спіс гукаў, якія мусяць быць побач, каб адбылася зʼява. Тут вызначаныя толькі “базавыя гукі” без пазначэння змякчэння (для гэтага ёсць асобныя ячэйкі). Падвоеныя гукі разглядаюцца як два асобныя гукі. Замест саміх гукаў могуць быць пазначаны іх характарыстыкі: звонкі, глухі, галосны, зычны, шыпячы, свісцячы, санорны.

Слупкі вызначаюць гукі, што сустракаюцца побач, і межы паміж імі.

У ячэйках табліцы могуць быць запісаныя тры варыянты пазнак:

• “так” – умова ў загалоўку радка мусіць абавязкова выконвацца для пэўнага гука, каб зʼява адбылася;
• “не” – умова ў загалоўку радку мусіць не выконвацца для пэўнага гука, каб зʼява адбылася;
• “ ” – пустая ячэйка кажа пра тое, што ўмова для пэўнага гука не правяраецца;
• “-” – умова не можа выконвацца, а калі раптам выконваецца, то канвертар будзе паказваць памылку.

Маецца наступны спіс умоў:

• тып падзелу “апостраф” – ці мусіць быць апостраф;
• тып падзелу “прыстаўка+(прыстаўка ці корань)” – ці мусіць быць падзел прыстаўка+прыстаўка ці прыстаўка+корань;
• тып падзелу “корань+корань” – ці мусіць быць мяжа паміж каранямі складанага слова;
• тып падзелу “мяжа слова” – ці мусіць быць мяжа паміж словамі;
• тып падзелу “злучок” – ці мусіць быць злучок;
• “мяккасць - асіміляцыйная” – ці мусіць гэты гук мець асіміляцыйную мяккасць;
• “мяккасць - пазначаная” – ці мусіць гэты гук мець пазначаную мяккасць (пазначаецца мяккім знакам);
• “націск” – ці мусіць гэты гук быць пад націскам.

У пэўнай пазіцыі можа быць толькі адзін тып падзелу (ці мяккасці), бо немагчыма, каб, напрыклад, у слове адначасова быў падзел прыстаўка+корань і корань+суфікс у той самай пазіцыі. Змест ячэек інтэрпрэтуецца наступным чынам:

• калі ўсе ячэйкі пустыя, то зʼява адбываецца і пры наяўнасці любых тыпаў падзелу, і пры іх адсутнасці;
• калі некаторыя тыпы падзелу пазначаныя “так”, а астатнія ячэйкі пустыя, то зʼява адбываецца толькі пры наяўнасці аднаго з тыпаў падзелу, пазначанага “так”;
• калі некаторыя тыпы падзелу пазначаныя “не”, а астатнія ячэйкі пустыя, то зʼява адбываецца пры адсутнасці пазначаных падзелаў.

Такім чынам, у тыпах падзелу не могуць адначасова быць пазнакі “так” і “не” для аднаго гука, а толькі пазнакі “так” і пустыя альбо пазнакі “не” і пустыя.

У вышэйпададзенай табліцы (“Прыпадабненне свісцячых па мяккасці”) паказаныя ўмовы: калі першы гук свісцячы і абавязкова мяккі, а другі – свісцячы або шыпячы і абавязкова цвёрды, і паміж гэтымі гукамі ў слове ёсць злучок ці яны знаходзяцца ў суседніх словах. Толькі ў такім выпадку адбываецца зацвярдзенне першага гука. Напрыклад, у спалучэнні «вось сабе» мяккі свісцячы [s̠ʲ] робіцца цвёрдым і пераходзіць у [s̪] перад наступным цвёрдым свісцячым [s̪]: β̞ɔs̪ːaˈbʲɛ. А ў спалучэнні «вось вядомы» мяккі свісцячы [s̠ʲ] застаецца мяккім, бо наступны гук [ʋʲ] не з’яўляецца цвёрдым: β̞ɔs̱ʲ ʋʲaˈd̪ɔmɨ.

Табліца мяккасці

Табліца мяккасці вызначае ўмовы для асіміляцыйнай мяккасці: у ёй пазначана, ці адбываецца асіміляцыйная мяккасць паміж гукам, што ў загалоўку радка і гукам, што ў загалоўку слупка. Мяккасць распаўсюджваецца ад канца слова к пачатку. Калі нейкі гук мяккі, папярэдні гук можа таксама змякчацца, калі выконваюцца неабходныя ўмовы.

Звесткі ў табліцы інтэрпрэтуюцца наступным чынам. Кожная ячэйка можа ўтрымліваць:

• спалучэнне гукаў без дадатковых пазнак – папярэдні гук робіцца мяккім пры ўмове, што абодва гукі стаяць у сярэдзіне слова і паміж імі няма мяжы (напрыклад, прыстаўка+корань);
• спалучэнне гукаў з пазнакамі “*” і “+” – папярэдні гук робіцца мяккім пры ўмове, што абодва гукі стаяць у сярэдзіне слова і паміж імі няма мяжы альбо ёсць мяжа: “*” – можа быць мяжа ў сярэдзіне слова, “+” – можа быць мяжа паміж словамі ці слова пішацца праз злучок.
• лібча – папярэдні гук не робіцца мяккім, лічба паказвае прычыну (гл. Дадатак 1).
• знак “×” – спалучэнні гукаў немагчымыя альбо не фіксуюцца.

Адваротны працэс (зацвярдзенне) адбываецца значна радзей, і такія выпадкі запісаныя ў табліцах умоў.

Працэс канвертавання

Фанетычныя працэсы адбываюцца не толькі ўсярэдзіне кожнага слова, але і на стыку слоў. Суседнія словы могуць уплываць адно на адно, таму трэба разглядаць фанетычныя зʼявы не толькі ў межах аднаго слова, але і ў спалучэнні слоў. Спалучэнне слоў, якія ўплываюць адно на адно – гэта паслядоўнасць слоў, не падзеленых знакамі прыпынку. Менавіта такую паслядоўнасць трэба падаваць канвертару для апрацоўвання.

Працэс канвертавання паслядоўнасці слоў складаецца з некалькіх крокаў:

1. нармалізацыя слоў – прывядзенне націскаў і апострафаў да стандартнага выгляду (\u0301 і \u02BC адпаведна);
2. вызначэнне націскных галосных (калі яны не пазначаныя ў працэсе падрыхтоўкі тэксту – гл. ніжэй), прыставак, іншых частак слова паводле Граматычнай базы;
3. пазначэнне стандартных націскаў і прыставак, калі не атрымалася іх пазначыць паводле Граматычнай базы;
4. распаўсюджванне якання на прыназоўнікі “не” і “без”;
5. канвертаванне літар усіх слоў у адзіны ланцуг базавых гукаў (гукі без уліку мяккасці і падваення) і пазначэнне меж слоў, частак слоў, мяккасці, націскаў;
6. ітэрацыйнае накладанне фанетычных зʼяў;
7. аднаўленне меж слоў для паказу асобных слоў у выніку, а таксама вызначэнне складоў для паказу націску ў фармаце МФА (перад усім складам) для вываду вынікаў канвертавання.

Усе фанетычныя зʼявы (аглушэнне, азванчэнне і г.д.) адбываюцца падчас ітэрацыйнага працэсу, калі фанетычныя зʼявы змяняюць гукі, а змененыя гукі, у сваю чаргу, выклікаюць новыя фанетычныя зʼявы. Гэты працэс працягваецца, пакуль чарговая ітэрацыя не пакажа, што далейшых фанетычных змяненняў больш не адбываецца.

Працэс ідзе ад канца да пачатку, бо менавіта так распаўсюджваюцца фанетычныя зʼявы ў беларускай мове (рэгрэсіўная асіміляцыя), і гэта дазваляе скараціць колькасць ітэрацый. Праверка адбываецца на падставе табліц. Калі суседнія гукі адпавядаць таму, што пазначана ў табліцы, гэтая група гукаў перадаецца ў код апрацоўкі фанетычнай зʼявы. Там могуць быць зроблены пэўныя дадатковыя праверкі, і, калі гэтыя гукі адпавядаюць фанетычныя правілам, код апрацоўкі фанетычнай зʼявы змяняе гукі ў адпаведнасці з фанетычнымі правіламі.

Інтэграцыя з граматычнай базай

Ёсць складаныя выпадкі, якія не могуць быць развязаныя без падрабязнай інфармацыі пра слова. Гэтая інфармацыя ўнесена ў Граматычную базу беларускае мовы:

• націск,
• прыстаўкі (атрыбут prystauki ў Базе, мяжа пазначаецца ‘/’),
• карані (атрыбут prystauki ў Базе, мяжа пазначаецца ‘|’),
• Ґ-выбухны (атрыбут zmienyFanietyki у Базе),
• фанетыка некаторых асабліва складаных слоў (тэг Fan у Базе).

Для слоў, якіх няма ў граматычнай базе (у тым ліку складаных), важна правільна вызначаць прыстаўкі і пачатковыя часткі складаных слоў. Каб зрабіць гэта, мы прааналізавалі ўсе магчымыя пачаткі слоў і вызначылі, з якой верагоднасцю яны зʼяўляюцца прыстаўкамі, часткамі складаных слоў або звычайнымі пачатковымі паслядоўнасцямі.

Напрыклад, у большасці выпадкаў словы з пачаткам “водна-” (21 прыклад супраць 9) не ўтрымліваюць ні прыстаўкі, ні першай часткі складанага слова. Наадварот, у словах з пачаткам “востра-” (58 прыкладаў супраць 15) у большасці выпадкаў гэты элемент выступае як першая частка складанага слова. Таму ў невядомым слове з пачаткам “водна-” не будзе адзначацца ні прыстаўка, ні корань, а ў слове з пачаткам “востра-” пасля гэтага элемента будзе пазначана мяжа паміж каранямі.

Націск адмыслова не ставіцца на аднаскладовыя прыназоўнікі, часціцы і злучнікі, бо яны часта зліваюцца са словам і выступаюць як праклітыкі. Аднак, калі ў слове, што перадаецца ў канвертар, адмыслова паставіць націск, ён будзе ўлічвацца.

Прыклады і праверка канвертавання

Побач з табліцамі змешчаны прыклады – вынікі канвертавання асобных слоў, якія былі правераны і зацверджаны. Побач з кожным прыкладам ёсць пазнака (‘✓’ ці ‘✗’), якая паказвае, ці адбываецца зʼява ў тым ці іншым выпадку (гл. Дадатак 1). Прыклады не толькі дэманструюць, як рэалізуецца пэўная фанетычная зʼява ў канкрэтным слове, але і служаць сродкам праверкі дакладнасці табліц. Калі ўмовы ў табліцы змяняюцца і вынік канвертавання становіцца іншым, чым зафіксавана ў прыкладах, сістэма паказвае гэта. У такім выпадку ўзнікае падстава для далейшага аналізу – ці сапраўды змены былі мэтазгоднымі. Паколькі зʼявы накладаюцца паслядоўна, карэкціроўка адной зʼявы можа ўплываць на вынікі іншых, таму кожнае змяненне патрабуе агульнага перагляду і тэставання.

Аргументацыя

Сёння, калі алгарытмы і сістэмы прыняцця рашэнняў робяцца ўсё больш складанымі, часам цяжка зразумець, якім чынам атрымліваецца канчатковы вынік. Каб зрабіць гэты працэс празрыстым, мы дадалі функцыю «аргументацыі», якая падрабязна тлумачыць пераўтварэнне тэксту ў фанетычную форму.

Фанетычныя правілы беларускай мовы ўтрымліваюць шэраг спрэчных выпадкаў, якія ў навуковай літаратуры апісаны недастаткова дакладна або супярэчліва. Таму аргументацыя дапамагае адказаць на пытанне: «Чаму менавіта так адбылася канверсія ?»

Кожная фанетычная зʼява суправаджаецца спасылкай на яе апісанне ў літаратуры. Калі ў слове адбываецца змена гукаў паводле правіл, канвертар дакладна паказвае, якая менавіта змена адбылася (гл. Дадатак 3).

Падрыхтоўка тэксту для канвертавання

Калі мова ідзе пра канвертаванне звычайнага тэксту ў фанетычны, то такі тэкст вымагае папярэдняй падрыхтоўкі. Тэкст мусіць быць падрыхтаваны да яго перадачы ў канвертар.

Падрыхтоўка складаецца з наступных крокаў:

1. канвертаванне нялітарных знакаў і лічбаў, разгортванне скарачэнняў,
2. пазначэнне націскаў,
3. падзел тэксту на сказы, а сказаў на паслядоўнасці слоў паміж знакамі прыпынку.

З улікам нашага досведу працы з тэкстамі мы хацелі б дадаць некалькі заўваг адносна рэалізацыі гэтага працэсу праз найбольш сучасныя праграмныя сродкі, даступныя на сённяшні дзень:

1. Канвертаванне нялітарных знакаў і лічбаў, разгортванне скарачэнняў. Код канвертара ўтрымлівае клас SimpleVerbalizer, які пераўтварае лічбы ў словы, а лацінскія літары – у кірылічныя (палітарна). Гэтага дастаткова для дэманстрацыі працы канвертара на сайце, аднак паўнавартасная нармалізацыя – значна больш складаны працэс. Найбольш перспектыўным выглядае падрыхтоўка тэксту з дапамогай нейрасетак, а менавіта, вялікіх моўных мадэляў (накшталт ChatGPT, Gemini, etc.). Тэкст запыту будзе залежаць ад тыпу тэксту: напрыклад, каб разгарнуць артыкул са слоўніка, варта падаць спіс скарачэнняў гэтага слоўніка.
2. Пазначэнне націскаў. Канвертар вызначае па Граматычнай базе беларускай мовы націскі ў словах, дзе яны не пазначаныя, аднак гэтаму замінае аманімія. Вынікам няправільнага аўтаматычнага пазначэння націскаў можа быць няправільная апрацоўка фанетычных зʼяў, якія залежаць ад месца націску. Больш таго, няправільна пазначаны націск пяройдзе ў фанетычны запіс, і, калі ён будзе выкарыстоўвацца для сінтэзу маўлення, сінтэз будзе мець хібы. Зняцце аманіміі таксама варта рабіць праз нейрасеткі. Ёсць два магчымыя падыходы: а) праз сваю нейрасетку для непасрэднага пазначэння націскаў у тэксце. Гэта патрабуе навучання ўласнай нейрасеткі, з усімі складанасцямі гэтага падыходу: падрыхтоўкай тэкстаў, разметкай, і г.д. б) праз вялікую моўную мадэль (ChatGPT, Gemini і інш.). Просты запыт “пазнач націскі” звычайна дае дрэнныя вынікі. Лепш арыентавацца на здольнасць нейрасеткі вызначаць сэнс слоў у кантэксце – гэта стандартная задача класіфікацыі, якую нейрасеткі робяць добра. Запыт можа выглядаць наступным чынам: “Які сэнс слова ‘сіні’ у сказе ‘Сіні змрок пасоўваўся з паплавоў’ ? Варыянт 1: прыметнік у назоўным склоне, які абазначае колер; Варыянт 2: дзеяслоў загаднага ладу, які абазначае фарбаваць у сіні колер”. Вынікі будуць даволі дакладнымі, і, выглядае, што такі падыход лепшы за стварэнне ўласнай нейрасеткі. Гэты падыход патрабуе прывязкі значэнняў да кожнай парадыгмы Граматычнай базы (напрыклад, выкарыстоўваючы тлумачальны слоўнік ці Wordnet).
3. падзел тэксту на сказы, а сказаў на паслядоўнасці слоў паміж знакамі прыпынку – дастаткова простая рэч, і існуе шмат бібліятэк, якія эфектыўна рашаюць гэтую задачу (напрыклад, Apache OpenNLP).

Не варта забываць, што падрыхтоўка тэксту залежыць ад задачы. Калі абʼёмы тэксту невялікія, і яны патрэбныя для агучвання, напрыклад, невялікага спісу назваў прыпынкаў, то лепш падрыхтаваць яго ўручную (напрыклад, “вул. 2-я 6-я Лінія” => “ву́ліца Друга́я Шо́стая Лі́нія”).

Высновы

Распрацоўка фанетычнага канвертара засведчыла, што пабудова сістэмнага і дакладнага апісання фанетычных працэсаў магчымая на практыцы. Праект даказаў эфектыўнасць створанай таблічнай мадэлі прадстаўлення фанетычных зʼяў і яе перавагу перад традыцыйнымі алгарытмічнымі падыходамі.

Створаны інструмент абʼяднаў тэарэтычныя прынцыпы і шырокую эмпірычную базу, сфарміраваную на падставе Граматычнай базы і Нацыянальнага корпуса беларускай мовы, а таксама забяспечыў уніфікаваны падыход да апрацоўкі фанетыкі і празрысты механізм апісання фанетычных зʼяў, што дазваляе апрацоўваць вялікі абʼём даных і стварае трывалую аснову для далейшых даследаванняў у галіне беларускай фанетыкі.

Работа выявіла шэраг праблем і недакладнасцяў у існых апісаннях беларускай фанетыкі і прапанавала лагічна ўзгодненыя рашэнні, асабліва ў пытаннях рэалізацыі асобных фанем, адаптацыі запазычанняў і апісання асіміляцыйных працэсаў. Выкарыстанне Міжнароднага фанетычнага алфавіта зрабіла сістэму сумяшчальнай з міжнароднымі стандартамі, а адкрытасць кода дазваляе далейшае яе развіццё і інтэграцыю ў даследаванні, адукацыю і тэхналогіі сінтэзу маўлення.

Выказваем спадзяванне, што праект паспрыяе ўніфікацыі фанетычных нормаў беларускай літаратурнай мовы, пасадзейнічае развіццю сістэм сінтэзу беларускамоўнага маўлення і пашырэнню выкарыстання беларускай мовы ў сучаснай лічбавай прасторы.

Літаратура

1. FFJ – Czekman, W. Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologi ogólnej / W. Czekman, E. Smułkowa // Warszawa : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. – 324, [3] s.
2. IPA – International Phonetic Association – URL: https://www.internationalphoneticassociation.org/ (date of access: 29.10.2025).
3. NVIDIA – Grapheme-to-Phoneme Models – URL: https://docs.nvidia.com/nemo-framework/user-guide/latest/nemotoolkit/tts/g2p.html (date of access: 29.10.2025).
4. SSRLAB – Што адбываецца з беларускай мовай – папулярна расказваем пра першы арфаэпічны слоўнік // Лабараторыя распазнавання і сінтэзу маўлення. Абʼяднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. – URL: http://ssrlab.by/wp-content/uploads/2017/08/SMI-pra-nas_SHto-adbyvaetstsa-z-belaruskaj-movaj.pdf (дата звароту: 29.10.2025).
5. АСБМ – Арфаэпічны слоўнік беларускай мовы / уклад.: В. П. Русак, Ю. С. Гецэвіч, С. І. Лысы, В. А. Мандзік; рэдкал.: В. П. Русак, Ю. С. Гецэвіч, С. І. Лысы. – Мн. : Бел. навука, 2017. – 757 с.
6. Аванесов – Аванесов, Р.И. Русское литературное произношение / Р.И. Аванесов // Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов. – 4-е изд, переработ. – М. : Просвещение, 1968. – 287 с.
7. БГ – Беларуская граматыка: у 2 ч. / Акад. навук Беларус. ССР, Ін-т мовазнаўства ; рэд.: М. В. Бірыла, П. П. Шуба. – Мн. : Навука і тэхніка, 1985. – Ч. 1: Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск / А. І. Падлужны [і інш.]. – 1985. – 430 с.
8. БМ 5к – Беларуская мова : падручнік для 5-га класа ўстаноў адукацыі, якія рэалізуюць адукацыйныя праграмы агульнай сярэдняй адукацыі, з беларускай і рускай мовамі навучання і выхавання : у 2 ч. / Г. М. Валочка, В. У. Зелянко, С. В. Мартынкевіч, С. М. Якуба. – Ч. 2. – Мінск: Акадэмія адукацыі, 2024. – 141 с.
9. Весці – Першы даведнік па культуры беларускага вымаўлення / В. П. Русак [і інш.] // Вес. Нац. акад. навук Беларусі. Сер. гуманiт. навук. – 2019. – Т. 64, № 1. – С. 69–80.
10. ГБ – Граматычная база беларускай мовы – URL: https://bnkorpus.info/grammar.html (дата звароту: 29.10.2025).
11. ГБМ – Падлужны, А.І. Гукі беларускай мовы / А.І. Падлужны, В.М. Чэкман. – Мн. : Навука і тэхніка, 1973. – 264 с.
12. Дыялекталогія – Блінава, Э.Д. Беларуская дыялекталогія / Э. Д. Блінава, Е. С. Мяцельская. – Мн. : Вышэйшая школа, 1969. – 167 с.
13. Журавлев – Журавлев, В. К. Фонетические законы / В.К. Журавлев // Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Сов. энциклопедия, 1990. – С. 554–555.
14. Крывіцкі 2003 – Крывіцкі, А.А. Дыялекталогія беларускай мовы: дапаможнік для філалагічных спецыяльнасцей вышэйшых навучальных устаноў / А. А. Крывіцкі. – Мн. : Выш. шк., 2003. – 294 с.
15. Крывіцкі 2017 – Крывіцкі, А.А. Беларускае дыялектнае вымаўленне // Выбраныя працы / А.А. Крывіцкі; уклад.: І.У. Галуза [і інш.] навук. рэд. А.М. Курцова. – Мн. : Бел. навука, 2017. – С. 347–360.
16. НКБМ – Нацыянальны корпус беларускай мовы – URL: https://bnkorpus.info/korpus.html (дата звароту: 29.10.2025).
17. Нарысы – Нарысы па беларускай дыялекталогіі: вучэбны дапаможнік для філалагічных факультэтаў універсітэтаў і педінстытутаў / Акадэмія навук Беларускай ССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа. – Мінск : Навука і тэхніка, 1964. – 415 с.
18. Падлужны 1969 – Падлужны, А. І. Фаналагічная сістэма беларускай літаратурнай мовы / А. І. Падлужны. – Мн. : Навука і тэхніка, 1969. – 142 с.
19. Падлужны 1977 – Падлужны, А. І. Нарыс акустычнай фанетыкі беларускай мовы / А. І. Падлужны. – Мн. : Навука і тэхніка, 1977. – 168 с.
20. ФБЛМ – Фанетыка беларускай літаратурнай мовы / І.Р. Бурлыка, Л. Ц. Выгонная, Г.В. Лосік, А.І. Падлужны; Рэд.: А.І. Падлужны. – Мн.: Навука і тэхніка, 1989. – 335 с.
21. ФРС – Выгонная, Л. Ц. Фанетыка роднага слова: выбраныя працы / Л. Ц. Выгонная; уклад.: В. П. Русак [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. – Мн. : Бел. навука, 2023. – 393 с.
22. ФСБМ – Фанетыка слова ў беларускай мове / [Л. Ц. Выгонная, А. I. Падлужны, П. В. Садоўскі і інш.]; Рэд. А. I. Падлужны. – Мн.: Навука і тэхніка, 1983. – 200 с.
23. Цыхун – Цыхун, Г.А. Міжславянскае моўнае ўзаемадзеянне (сацыякультурны аспект) / Г.А. Цыхун // Мінск : Беларускі камітэт славістаў, 2003. – 24 с. [ХІІІ Міжнародны зʼезд славістаў. Даклады.]
24. Янк – Янкоўскі, Ф. М. Беларускае літаратурнае вымаўленне / Ф.М. Янкоўскі // Выд. 4-аe. – Мн. : Нар. асвета, 1976. – 95 с.

ДАДАТАК 1. Табліцы ўмоў

ДАДАТАК 2. Прыклад фанетызацыі тэксту

Арыгінальны тэкст (урывак з рамана “Засценак Малінаўка” Аркадзя Чарнышэвіча):

Іван прыўзняўся і зірнуў на коней. Яны пасвіліся недалёка, але не адны. Больш за дзясятак коней пасвіліся па поплаве, і вельмі адметная была кабыла, пярэстая, як карова. Іван усміхнуўся. Такіх коней ён ніколі не бачыў. А вунь каля ручая сядзяць тры дзяўчыны і шыюць. Воддаль ад іх на купіне прымасціўся чалавек і пляце кош. «У гэтай шляхты ўсё не па-людску, — падумаў Іван. — У нас канапасы ў гурт збіраюцца, гавораць, смяюцца. А тут кожны сам па сабе». Тут Іван памыляўся. Малінаўцы таксама збіраліся разам, але сёння пасвілі коней такія пастухі, што ў іх не было нічога агульнага: дзяўчаты-шляхцянкі, пажылы мужчына і парабак. Іван сам не хацеў ісці да гэтых дзяўчат, да шляхцянак. А яны акурат і гаварылі пра яго, пра такога харошанькага мужычка, які чытае кнігу. І чаму ён не падыдзе да іх? Яны б яго не з’елі.

Фанетычна транскрыбаваны тэкст (МФА):

iˈʋan̪ prɨwẕʲˈnʲaws̱ʲa j ẕʲirˈn̪uw n̪a ˈkɔnʲɛj. jaˈn̪ɨ ˈpas̱ʲʋʲilʲis̱ʲa nʲɛd̪aˈlʲɔka, aˈlʲɛ nʲɛ aˈd̪n̪ɨ. ˈbɔlʲz̪ːa d͟͡zʲaˈs̱ʲat̪aˈkːɔnʲɛj ˈpas̱ʲʋʲilʲis̱ʲa pa ˈpɔpɫaʋʲɛ, i ˈʋʲɛlʲmʲi ad̪ˈmʲɛt̪n̪aja bɨˈɫa kaˈbɨɫa, pʲaˈrɛs̪t̪aja, jakːaˈrɔʋa. iˈʋan̪ us̱ʲmʲiˈxn̪uws̱ʲa. t̪aˈkʲix ˈkɔnʲɛˈjːɔnʲːiˈkɔlʲi nʲa ˈbat͡ʂɨw. a β̞unʲ kaˈlʲa rut͡ʂaˈja s̱ʲaˈd͟͡zʲaˈt̪ːrɨ d͟͡zʲawˈt͡ʂɨn̪ɨ j ˈʂɨjut͟͡sʲ. ˈβ̞ɔd̪ːalʲ ad̪ ˈjix n̪a ˈkupʲinʲɛ prɨmaˈs̱ʲt͟͡sʲiws̱ʲa t͡ʂaɫaˈʋʲɛkʲ i plʲaˈt͟͡sʲɛ ˈkɔʂ. «u ˈɣɛt̪aj ˈʂlʲaxt̪ɨ ws̱ʲɔ nʲɛ paˈlʲut͡s̪ku,— paˈd̪umaw iˈʋan̪.— u ˈn̪as̪ kan̪aˈpas̪ɨ w ˈɣurd̪ʲ ẕʲbʲiˈrajut͡s̪ːa, ɣaˈβ̞ɔrat͟͡sʲ, s̱ʲmʲaˈjut͡s̪ːa. a t̪ut̪ ˈkɔʐn̪ɨ ˈs̪am pa s̪aˈbʲɛ». t̪ut̪ ɨˈʋan̪ pamɨˈlʲaws̱ʲa. maˈlʲin̪awt͡s̪ɨ t̪aˈks̪ama ẕʲbʲiˈralʲis̱ʲa ˈraz̪am, aˈlʲɛ ˈs̱ʲɔnʲːa ˈpas̱ʲʋʲilʲi ˈkɔnʲɛj t̪aˈkʲija pas̪t̪uˈxʲi, ʂt̪ɔ w ˈjix nʲɛ bɨˈɫɔ nʲiˈt͡ʂɔɣa aˈɣulʲn̪aɣa: d͟͡zʲawˈt͡ʂat̪ɨ ʂlʲaˈxt͟͡sʲan̪kʲi, paʐɨˈɫɨ muˈʂt͡ʂɨn̪a j ˈparabak. iˈʋan̪ ˈs̪am nʲɛ xaˈt͟͡sʲɛw iˈs̱ʲt͟͡sʲi d̪a ˈɣɛt̪ɨɣ d͟͡zʲawˈt͡ʂat̪, d̪a ʂlʲaˈxt͟͡sʲan̪ak. a jaˈn̪ɨ akuˈrat̪ ɨ ɣaʋaˈrɨlʲi pra jaˈɣɔ, pra t̪aˈkɔɣa xaˈrɔʂanʲkaɣa muʐɨˈt͡ʂka, jaˈkʲi t͡ʂɨˈt̪ajɛ ˈknʲiɣu. i t͡ʂaˈmu ˈjɔnʲːɛ pad̪ˈɨd͟͡zʲɛ d̪a ˈjix? jaˈn̪ɨ b jaˈɣɔ nʲa ˈẕʲjɛlʲi.

Фанетычна транскрыбаваны тэкст (школьная транскрыпцыя):

іва́н прыўз’н’а́ўс’а й з’ірну́ў на ко́н’эй. йаны́ па́с’в’іл’іс’а н’эдал’о́ка, ал’э́ н’э адны́. бо́л’з:а д͡з’ас’а́так:о́н’эй па́с’в’іл’іс’а па по́плав’э, і в’э́л’м’і адм’э́тнайа была́ кабы́ла, п’арэ́стайа, йак:аро́ва. іва́н ус’м’іхну́ўс’а. так’і́х ко́н’эй:о́н’:іко́л’і н’а ба́чыў. а вун’ кал’а́ ручайа́ с’ад͡з’а́т:ры́ д͡з’аўчы́ны й шы́йуц’. во́д:ал’ ад йі́х на ку́п’ін’э прымас’ц’і́ўс’а чалав’э́к’ і пл’ац’э́ ко́ш. «у гэ́тай шл’а́хты ўс’о́ н’э пал’у́цку,— паду́маў іва́н.— у на́с канапа́сы ў гу́рд’ з’б’іра́йуц:а, гаво́рац’, с’м’айу́ц:а. а тут ко́жны са́м па саб’э́». тут ыва́н памыл’а́ўс’а. мал’і́наўцы такса́ма з’б’іра́л’іс’а ра́зам, ал’э́ с’о́н’:а па́с’в’іл’і ко́н’эй так’і́йа пастух’і́, што ў йі́х н’э было́ н’ічо́га агу́л’нага: д͡з’аўча́ты шл’ахц’а́нк’і, пажылы́ мушчы́на й па́рабак. іва́н са́м н’э хац’э́ў іс’ц’і́ да гэ́тыг д͡з’аўча́т, да шл’ахц’а́нак. а йаны́ акура́т ы гавары́л’і пра йаго́, пра тако́га харо́шан’кага мужычка́, йак’і́ чыта́йэ кн’і́гу. і чаму́ йо́н’:э пады́д͡з’э да йі́х? йаны́ б йаго́ н’а з’йэ́л’і.

ДАДАТАК 3. Прыклады аргументацыі пры фанетычным аналізе

а) “хоць што”

Вынікі канвертавання (IPA): xɔt͡ʂ ʂt̪ɔ; школьная транскрыпцыя: хоч што

Падрыхтоўка:

1. Слова ‘што’ - у спісе ненаціскных, не бяром націск і прыстаўкі з базы
2. Базавыя гукі з ‘што’: ʂt̪ɔ
3. Слова ‘хоць’ - у спісе ненаціскных, не бяром націск і прыстаўкі з базы
4. Базавыя гукі з ‘хоць’: xɔt͟͡sʲ

Фанетычныя змены:

1. Прыпадабненне свісцячых па мяккасці: [ц’ш -> цш]. (ФБЛМ: с. 94-96, 314; ФСБМ: с. 119-120, 127-128); xɔt͟͡sʲ ʂt̪ɔ => xɔt͡s̪ ʂt̪ɔ
2. Пераход свісцячых у шыпячыя: [цш -> чш]. (ФБЛМ: с. 94-96, 327; ФСБМ: с. 117-120; FFJ: с. 244, 254; ФРС: с. 245); xɔt͡s̪ ʂt̪ɔ => xɔt͡ʂ ʂt̪ɔ

б) “ёсць дома”

Вынікі канвертавання (IPA): ˈjɔẕʲ ˈd̪ɔma; школьная транскрыпцыя: йо́з’ до́ма

Падрыхтоўка:

1. Націскі, пазначэнне ґ і прыставак з базы 1104410a: до́ма
2. Мяркуем, што няма прыстаўкі ці першага кораня
3. Базавыя гукі з ‘до́ма’: ˈd̪ɔma
4. Націскі, пазначэнне ґ і прыставак з базы 1107942a: ё́сць
5. Базавыя гукі з ‘ё́сць’: ˈɔs̪t͟͡sʲ

Фанетычныя змены:

1. Дадаецца j перад галоснай на пачатку слова ці пасля падзелу: [о -> йо]. (ФБЛМ: с. 166-168); ˈɔs̪t͟͡sʲ ˈd̪ɔma => ˈjɔs̪t͟͡sʲ ˈd̪ɔma
2. Мяккасць: [с -> с’]. асіміляцыйнае змякчэнне с; ˈjɔs̪t͟͡sʲ ˈd̪ɔma => ˈjɔs̱ʲt͟͡sʲ ˈd̪ɔma
3. Спрашчэнне: шумны шчылінны + шумны змычна-шчылінны + мяжа + любы зычны: [с’ц’д -> с’д]. (ФБЛМ: с. 94-96, 214-215; ФСБМ: с. 126); ˈjɔs̱ʲt͟͡sʲ ˈd̪ɔma => ˈjɔs̱ʲ ˈd̪ɔma
4. Азванчэнне: [с’ -> з’]. Азванчэнне глухога зычнага (ФСБЛМ: с. 325-326, 329; Янк: с. 50; FFJ: с. 261; ФРС: с. 245); ˈjɔs̱ʲ ˈd̪ɔma => ˈjɔẕʲ ˈd̪ɔma